Göbeklitepe Höyüğü! Bir keşif: İnsanlık tarihine dair bildiğimiz bilgilerde büyük bir değişiklik oldu. Türkiye’nin güneydoğusunda kadim bir kent: Şanlıurfa. İbrahim peygamberin ateşe atıldığı topraklar. İbrahim’den binlerce yıl daha eski. Büyük bir süpriz!
Göbeklitepe Tarihçesi
Göbeklitepe, Şanlıurfa il merkezinin yaklaşık olarak 22 km kuzeydoğusundadır. Örencik köyü yakınlarında yer alan dünyanın bilinen en eski ve en büyük yerleşkesidir. Göbeklitepe günümüzden yaklaşık olarak 12 bin yıl öncesine dayanmaktadır. Bu nedenle, Tarih Öncesi Dönem ve yerleşik hayata geçişle ilgili pek çok bilgiyi altüst etti. Yakın zamana kadar Çayönü ve Çatalhöyük’ün en eski yerleşmeler olduğu kabul ediyorduk. Göbeklitepe’nin keşfiyle birlikte uygarlıklar ve dinler tarihinin yeniden yazılması ihtiyacı ortaya çıktı. Ayrıca MÖ 5000 yıllarına dayanan Tarih Öncesi Dönem’e ait ilk tapınağın Malta Adası’nda bulunduğu sanıyorduk. Göbeklitepe’deki kazılar bu bilgiyi değiştirerek ilk tapınağın çok daha önceki bir dönemde Anadolu’da inşa edildiğini ortaya koydu.
Göbeklitepe Mimari Yapısı, Özellikleri
Göbeklitepe, bir dizi dairesel veya oval yapı oluşturmak için kaba yapılı kuru taş duvarların parçalarıyla birbirine bağlanan dört monolitik sütun düzenlemesinden oluşur. Her kompleksin merkezinde, içe bakan biraz daha küçük taşlarla çevrili iki büyük sütun vardır. Arkeologlar, bu sütunların bir zamanlar çatıları destekleyebileceğine inanıyor. Yapıların boyutları yaklaşık 33 ila 98 fit arasında değişir ve terrazzodan (yanmış kireç) yapılmış zeminlere sahiptir.
Göbeklitepe’de şimdiye kadar 43 megalit ortaya çıktı. Çoğunlukla yaklaşık 16 fit yüksekliğe kadar T şeklinde yumuşak kireçtaşından sütunlardır. Tepenin güneybatı alt yamacındaki bir taş ocağından kazılıp taşınmıştır. Tepedeki jeofizik araştırmalar, alanın etrafında gömülü olan 250 kadar megalit bulunduğunu bize gösterdi. Göbekli Tepe’de bir zamanlar 16 kompleksin daha var olduğunu gösteriyor.
Göbeklitepe’de Akbaba Tasvirleri, Kabartmaları Neyi Anlatıyor?
Göbekli Tepe’deki akbabaların tasvirleri diğer Anadolu ve Yakın Doğu sitelerinde paralellik gösteriyor. Türkiye’nin güney-orta bölgesindeki Çatal Höyük’ün Neolitik yerleşim yerindeki birçok tapınağın duvarları, akbabaların büyük iskelet tasvirleriyle süslenmişti.
Erken Anadolu Neolitik dönemindeki akbabaların önemini açıklamak için öne sürülen bir teori şöyledir. Bir cenaze kültüne işaret eden olası dışlama uygulamaları bağlamındadır. Ölümden sonra , cesetler kasıtlı olarak dışarıda bırakılırdı. Belki de iskeletlerinin akbabalar tarafından etlerinden sıyrıldığı bir tür ahşap çerçeve üzerinde açığa çıkarılırdı. Bu uygulama Himalaya ve Asya bozkırlarlarında halen sürmektedir. İskeletler daha sonra başka bir yere gömülürdü. Belki de dışlama ritüeli, Göbekli Tepe sakinleri tarafından uygulanan bir ölü kültünün odak noktasıydı. Çünkü kesinlikle Çanak Çömlek Öncesi Neolitik’te Anadolu ve Yakın Doğu’da başka yerlerde olduğu görülüyordu.
Göbeklitepe’de Sanat
Göbeklitepe’deki duran taşlardan bazıları boştur. Bazılarında özenle oyulmuş kabartmalar ve heykeller var. Tilkiler, aslanlar, boğalar, akrepler, yılanlar, yaban domuzları, akbabalar, su kuşları, böcekler ve örümcekler şeklinde olağanüstü eserleri var. Ayrıca, önden oturma pozisyonunda pozlanmış çıplak bir kadının soyut şekilleri ve bir rölyefi vardır. T şeklindeki bazı taşların yanlarında silah gibi görünen tasvirleri var. Taşların stilize edilmiş insanları veya belki de tanrıları temsil ettiğini gösterebilir. Göbekli Tepe’deki piktogramlar bir yazı biçimini temsil etmezler. Ancak anlamları o sırada yerel halk tarafından dolaylı olarak anlaşılan kutsal semboller olarak işlev görmüş olabilirler.
Göbeklitepe’deki kazılarda bir kült merkezi olarak anıtsal boyutlarda mimari, büyük taş yontular, sembolik motifler ve stilize edilmiş canlandırmalar ortaya çıktı. Bölgedeki toplulukların oldukça gelişkin ve çok yönlü bir sosyal yapıya sahip olmaları gerektiğini göstermektedir. Göbekli Tepe’de ortaya çıkarılan bütün bu buluntular bize şunu anlatıyor. Böylesi faaliyetleri gerçekleştirebilmek için kalabalık grupları bir araya getirmek gerekir: Yani iyi bir organizasyona ihtiyaç vardı. Çok eski tarihlerde görünen o ki: Kişisel sanat becerilerin ve ritüel itkilerin, bir çeşit sanat anlayışının ve arayışının varlığını ortaya koymaktadır.
İnsan süprizlerle dolu bir varlık! Tarihimizin ne kadar geriye gidiyor. Herşey nerede başladı. Keşifler yeni soruları doğuruyor.
-
Kertenkele rölyefi
-
Tilki veye Kurt rölyefi
-
Timsah rölyefi
-
Domuz rölyefi
-
-
-
Göbeklitepe tarihçesi
-
-
Boğa rölyefi
-
Göbeklitepe
Kaynakça
Fotoğraflar : By Dick Osseman